Prof. Dr.Zakir Kaya
Giriş
Modern çağ, kendisini ilerleme, özgürlük ve bilgi artışı kavramları üzerinden tanımlamaktadır. Bilimsel üretimin hızlanması, teknolojik gelişmeler, dijital medya ve iletişim ağlarının yaygınlaşması, insanın tarihsel olarak hiç olmadığı kadar donanımlı hâle geldiği algısını üretmiştir. Ancak bu görünür ilerleme, insanın ahlâkî, ontolojik ve varoluşsal durumuna ilişkin derin bir krizi perdelemektedir. Bilgi artmış, fakat anlam zayıflamış; imkânlar çoğalmış, fakat sorumluluk bilinci gerilemiştir. Bu makale, modern insanın temel probleminin bilgi eksikliği değil, anlam ve sorumluluk aşınması olduğunu ortaya koymayı amaçlamaktadır.
Gelişme
Anlam, insanlık tarihinde hiçbir zaman nicelikle büyümemiştir. Anlam, daima yoğunluk, süreklilik ve ahlâkî bağlanma gerektirmiştir. Geleneksel toplumlarda bilgi sınırlıydı; ancak bilgi, hayatın merkezinde yer alan değer sistemleri, ahlâkî normlar ve ontolojik kabullerle bütünleşmişti. Modern dönemde ise bilgi, bu bağlamlardan koparılarak bağımsız bir güç hâline gelmiştir. Bu kopuş, bilginin insanı yönlendiren bir ilke olmaktan çıkıp insanı kuşatan dağınık bir yük hâline gelmesine neden olmuştur.
Bu süreçte söz kavramı da köklü bir dönüşüm geçirmiştir. Tarihsel olarak söz, bağlayıcı ve geri dönülmez bir eylem niteliği taşımaktaydı. Söylenen söz, söyleyenin geleceğini ve toplumsal konumunu belirlerdi. Günümüzde ise söz, özellikle dijital medya ve sosyal platformlar aracılığıyla anlık, tüketilebilir ve geri alınabilir bir nesneye indirgenmiştir. Bağlayıcılığını yitiren söz, ahlâk üretmez; ahlâk üretmeyen söz, toplumsal sorumluluk doğurmaz.
Benzer bir aşınma özgürlük kavramında da gözlemlenmektedir. Modern birey özgürlüğü, çoğu zaman seçenek bolluğu ile özdeşleştirmektedir. Oysa seçeneklerin artması, iradenin güçlendiği anlamına gelmez. Aksine, sürekli seçenek sunulan birey yönlendirilir. Gerçek özgürlük, sunulan alternatifler arasında tercih yapmak değil, ahlâkî gerekçelerle reddedebilme cesareti gösterebilmektir. Bu cesaretin kaybı, bireyi özgür değil, uyumlu ve edilgen kılar.
Ahlâk, modern çağda en ağır tahribata uğrayan kavramlardan biridir. Ahlâk çoğu zaman toplumsal uzlaşı ya da kültürel normlar üzerinden tanımlanmaktadır. Ancak tarihsel tecrübe göstermektedir ki toplumlar her zaman ahlâkı değil, kendi devamlılıklarını korur. Ahlâk, bireyin kendisiyle giriştiği zorunlu bir iç hesaplaşmanın sonucudur. Günümüzde ahlâkın krizi, değerlerin yokluğundan değil, değerlerin pazarlanabilir hâle getirilmesinden kaynaklanmaktadır. Tüketilebilir değer, değer olmaktan çıkar.
Bu bağlamda modern insanın temel sorunu kötülük değildir. Kötülük tarih boyunca var olmuştur. Asıl problem, hafifliktir. Hafiflik, insanın eylemlerinin sonuçlarını taşımamasıdır. Hafif insan söylediğinin, yazdığının ve yaptığının altında kalmaz. Altında kalınmayan hiçbir şey insanı dönüştürmez. Dönüşmeyen insan, yalnızca tekrar eder; üretir, paylaşır, konuşur fakat derinleşmez.
Sonuç
Bu makale, modern çağın temel krizinin bilgi yetersizliği değil, anlam ve sorumluluk kaybı olduğunu ortaya koymaktadır. Sözün bağlayıcılığını yitirmesi, özgürlüğün seçenek bolluğuna indirgenmesi ve ahlâkın tüketim nesnesine dönüşmesi, insanı hafifletmiş; hafifleyen insanı ise derinlikten uzaklaştırmıştır. Hakikat bu çağda gizlenmemekte; aksine aşırı görünürlük içinde etkisizleşmektedir. Bu nedenle çağımızın temel ihtiyacı daha fazla bilgi değil, bilgiyi taşıyabilecek ahlâkî ve ontolojik ağırlığın yeniden inşasıdır. Anlam, çoğaltılarak değil, taşınarak korunabilir. Sorumluluk, ancak insanın sözünün ve eyleminin altında kalmayı göze aldığı yerde yeniden mümkün hâle gelir.
Yorumlar
Yorum Gönder