Zakir Kaya : Dengbejlik kültürü sadece Kürtlerde mi var başka ırklarda benzer örnekler var mı? Makale.
Dengbejlik, Kürt sözlü edebiyatında kilam ve stran söyleyen sanatçıların adıdır.
Dengbej sözcüğünün kelime anlamı; deng ‘ses’, bêj ‘söyle’dir. Bu kelime, sözün ahenkle icra edilmesini sağlayan kişi anlamında kullanılmıştır. Dengbejlik, tarihi, sosyal ve kültürel içeriğe sahip bir gelenektir. Bu manada 'dengbêj' vak'alardan ibaret bir tarihi bildirendir. Dengbejler, aşk, göç, savaş, ölüm, yas, sevinç gibi bütün toplumsal olayları klam haline getirir.
Dengbejlik kültürü sadece Kürtlerde değil, başka ırklarda da benzer örnekler vardır.
Örneğin, Afrika'da griot adı verilen hikaye anlatıcıları, toplumun tarihini, kültürünü ve değerlerini nesilden nesile aktarır. Ayrıca, İskandinavya'da skald adı verilen ozanlar, şiirsel biçimde kahramanlık destanları ve efsaneleri söylerdi. Bu iki örnek de dengbejlik kültürüne yakın bir işlev görür.
Dengbejlik kültürü, Kürtler için en önemli anlatı aracı olmuştur.
Ancak bu kültür zamanla yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kalmıştır. Kürtçenin yasaklanması, köylerin boşaltılması, göç ve asimilasyon gibi faktörler dengbejliği olumsuz etkilemiştir. Bu nedenle, bu kültürün yok olmaması için çaba göstermek gerekir. Dengbejlik kültürünü korumak ve yaşatmak hem Kürtlerin hem de insanlığın ortak mirasıdır.
Dengbejlik kültürünün tarihi çok eskilere dayanmaktadır.
Bazı kaynaklara göre dengbejlik geleneği İslamiyet'ten önceki dönemlere kadar uzanır. Bazı kaynaklara göre ise dengbejlik geleneği 16. yüzyılda Safevi-Osmanlı savaşları sırasında ortaya çıkmıştır. Dengbejlik geleneği özellikle Serhat bölgesinde Evdalê Zeynikê ile en özgün halini almış,buradan tüm Mezopotamya coğrafyasına yayılmıştır. Evdalê Zeynikê'den sonra gelen kuşak ,o zamana kadar kılamları belli ezgilerle ve enstrümansız söyleyen dengbêjlerin aksine meyi de kullanmaya başladırlar.
Dengbejlik kültürü günümüzde büyük değişikliğe uğrayarak varlığını devam ettirdiğini biliyoruz.
Daha önce köy köy dolaşmak zorunda kalan dengbêjler bugün, teknolojiğin getirdiği imkanlar sayesinde daha modern bir şekilde sanatlarını icra ediyor. Ayrıca dengbejlik kültürü akademik çalışmalara da konu olmuş ve bu alanda birçok tez ve makale yazılmıştır. Dengbejlik kültürü, Kürtlerin tarihini, kültürünü ve kimliğini yansıtan zengin ve değerli bir mirastır.
Dengbejlik kültürünün özellikleri arasında şunlar sayılabilir:
- Dengbejlik tek sesli (monofonik) ve vokal bir karaktere sahiptir. Dengbejler genellikle herhangi bir çalgı aleti kullanmadan, gırtlak gücüne dayanarak sanatlarını icra ederlerdi.
- Dengbejlik dil aracılığıyla tarihi, sosyal ve kültürel içeriği yansıtır. Dengbêjler toplumsal olayları, kahramanlıkları, aşkları, acıları ve sevinçleri klam haline getirirler. Bu klamlar hem Kürtlerin belleğini hem de kimliğini oluşturur.
- Dengbejlik geleneksel bir sanattır. Dengbejler köyden köye dolaşarak, hayatlarını söyledikleri destanlar, kılamlar, ilahiler ve hikayeler ile sürdürürler. Dengbejlik kültürü özellikle Serhat bölgesinde gelişmiş ve buradan diğer bölgelere yayılmıştır.
- Dengbejlik yaratıcı bir sanattır. Dengbejler seslerini kullanarak yapıtlarını yaratırlar. Bu yapıtlara lawik ve kilam denir. Lawik, dengbêjin kendisinin yarattığı veya başka bir dengbêjden duyduğu ve kendi üslubuyla söylediği klamlardır. Kilam ise daha çok toplumsal olaylara dayanan ve genellikle anonim olan klamlardır.
Yorumlar
Yorum Gönder